"Văn minh vật chất của người Việt" của ông Phan Cẩm Thượng được Nhà xuất bản Tri Thức cho ra mắt bạn đọc năm nay là một cuốn sách khó có thể xếp vào dạng văn học, lịch sử hay khảo cổ, mà như lời đề tựa cả họa sĩ Nguyễn Quân cho cuốn sách, đây là "một cuốn sách lạ, hay và đạt tới một chiều kích nghiên cứu đáng nể trọng".

Cuốn sách dày 664 trang, với gần 1000 ảnh chụp và 500 hình vẽ minh họa, là một tác phẩm rất công phu, kết quả của hơn 20 năm dày công sưu tầm và nghiên cứu của tác giả, theo đánh giá của các nhà bình luận.

Trong cuộc trò chuyện với BBC Việt Ngữ, ông Phan Cẩm Thượng, xuất thân là họa sĩ, cho biết vào những năm 1990 khi đi nghiên cứu về nghệ thuật cổ Việt Nam, và thấy những công cụ và đồ dùng của người nông dân cứ mai một dần đã khiến ông có ý thức ghi chép lại những vật dụng này.

Di sản của văn minh lúa nước

Các quan sát, ghi chép đó được khái quát hóa thành những lý giải về nền văn minh Việt Nam, gồm cả các mặt ưu điểm và nhiều khuyết điểm trong tổ chức xã hội như một di sản của sinh hoạt nông nghiệp nhỏ.

Ở phần kết luận, tác giả cũng gợi mở nhiều suy nghĩ về việc để xã hội Việt Nam có bước tiến tiếp trong hướng đi văn minh, hiện đại.

Ông Phan Cẩm Thượng nhìn văn hóa Việt qua các vật dụng trong sinh hoạt hàng ngày của người dân

Được sự gợi ý của nhà văn hóa Hữu Ngọc khi trao đổi ý định viết một cuốn sách về văn minh Việt Nam dưới dạng vật chất, họa sĩ Phan Cẩm Thượng đã tìm đến cuốn sách mang tên "Văn minh vật chất, kinh tế và chủ nghĩa tư bản thế kỷ 15-18".

Đây là cuốn sách đã được xuất bản tiếng Việt dưới tiêu đề "Cấu trúc vật chất trong đời sống ngày thường" của tác giả Fernand Braudel và tác phẩm này đã giúp Phan Cẩm Thượng về phương pháp luận cho cuốn sách của mình.

Khó khăn khi viết cuốn sách, ông Thượng cho biết, không phải là chỉ miêu tả cái cày cái cuốc mà "phải lý giải được nó trong quá trình lao động và đời sống của người Việt Nam" và ông đã tìm thấy mỗi đồ vật có một câu chuyện riêng, một tiến trình phát triển riêng trong đời sống hàng ngày của người Việt.

Từ trước tới nay, các sách về văn hóa Việt Nam thường có xu hướng nhấn mạnh cách lý giải văn hóa và xã hội của một tầng lớp như sĩ phu, trí thức hay đảng cầm quyền và nhân sinh quan của họ.

Trái lại, cuốn sách của Phan Cẩm Thượng giới thiệu nền văn hóa cổ từ thời nguyên thủy đến thời kỳ tiền công nghiệp của Việt Nam qua các đồ vật, đường xá, cầu cống, nhà cửa.

"Qua những vật chất thường dùng, để thấy người Việt sinh sống như thế nào, và các đồ dùng có mối tương quan, gợi ý cho nhau ra đời như thế nào, cuối cùng là cái văn minh của người Việt Nam được biểu chương ra sao trong từng cái bát, đôi đũa, và giường tủ, bàn ghế", họa sĩ Phan Cẩm Thượng viết trong Lời nói đầu cuốn sách của mình.

Ông Thượng cho biết thêm mục đích cuốn sách của ông là hướng vào đối tượng học sinh sinh viên nhất là hiện nay rất nhiều em không hiểu biết gì về vốn cổ của cha ông.

Sách lịch sử Việt Nam từ trước đến này chủ yếu là lịch sử các thời đại, lịch sử chiến tranh hay một vài cuốn về lịch sử nghệ thuật, mà chưa có những cuốn sách về lịch sử đời sống hàng ngày.

"Người Việt Nam hay nói Việt Nam có lịch sử mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước.

"Các nhà viết sử mới làm được phần giữ nước còn phần dựng nước thì đây cũng là một phần đóng góp nhỏ của tôi về người Việt đã dựng nước như thế nào, khai nền mở đất, và sáng tạo ra các công cụ lao động như thế nào," họa sĩ Phan Cẩm Thượng nói.

Với mục đích muốn tìm ra đời sống vật chất của người Việt trong quá khứ, những gì có thể xâu chuỗi với nhau để biết được tiến trình phát triển văn minh vật chất của người Việt, họa sĩ Phan Cẩm Thượng hy vọng phản ánh được "hàng ngày, đời thường, dân thường cũng có vị thế nhất định trong lịch sử như một văn minh sống động, mà ta không hay nhắc tới."